https://cio-museums.org/en/museum/museum-of-light-and-illumination/
مرکز فرهنگی موزهای نور و روشنایی یزد در کوشک معروف به قصر آینه با قدمتی در حدود یک قرن دایر شده است. این عمارت که در دورهی پهلوی تبدیل به مهمانپذیر شخصی مرحوم رضا صرافزاده بازرگان و نمایندهی (سناتور) مجلسشورایملی، اکنون در خیابان آیتاللّه کاشانیِ یزد واقع شدهاست و سال ۱۳۷۸خورشیدی به شماره ۲۴۰۰ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسید.
این موزه به همت مؤسسۀ فرهنگی موزههای بنیاد مستضعفان بازسازی، تجهیز و در 28 اردیبهشت ماه 1401 افتتاح گردیده؛ و از بخشهای متنوعی برای نمایش آثار و اشیاء تاریخی و فرهنگی با محوریت جنبههای نمادین، بصری، کاربردی و معنوی نور تشکیل شدهاست.
· فضای عمارت نور وروشنایی
الگوی ساخت عمارت ترکیبی است از فضاسازی معمول در معماری کهن ایرانی و برخی از عناصر فضایی معماری غیر ایرانی است. این عمارت اگرچه به منزله کوشک یک باغ ساخته شده، ولی ساختار معماریش درونگراست. با اینحال براساس شیوههای کهن ساخت مناظر ایرانی که همیشه با جداول آب و حوض تلفیق میشوند، پاسخی مناسب و فوری به اقلیم گرم و خشک حاشیه کویر است. کالبد کوشک دو بخش «اندرونی» و «بیرونی» دارد و بهوسیله دهلیز بلندی ازهم جدا شدهاند. این شیوهای است که در معماری ایرانی در رعایت اصل مَحرمیت، معمول بوده است. هر بخش در میانسرا ورودی مستقل دارد؛ در عین حال رابطهایی چون دهلیز میانی و جنوبی به فضاهای هر دو قسمت دسترسی میدهند. بخش بیرونی، در نیمهی شرقی و ورودیاش نیز در همان جبهه است. ورودی بهواسطه یک «هشتی» که در این عمارت بهمنزله رختکن استفاده میشده، به حوضخانه و دیگر فضاها وصل میشود. ترکیب و تقسیم فضایی این بخش از شیوهی معماری در تقسیم شکل هندسی مربع به نُه بخش، تبعیت میکند. عنصر مهم و فضایی این قسمت، حوضخانهای زیباست؛ این فضا با حوضی در میان، چهار صُفه در پیرامون و گنبدخانهای بزرگ، کانونِ بخش بیرونی بهشمار میآید. ترکیب فضایی آن طرحی از چهارصُفه دارد که عموم پایابها در معماری کهن یزد نیز بر آن بودهاند.
یکی از عناصر ارتباطی عمارت در جبهههای شمالی و غربی، رواقی برگرفته از معماری یونانی است. ورودی بخش اندرون که نیمهی غربی کالبد را شکل داده، در چهارتاق میانی رواق شمالی قرار دارد. برخلاف بخش بیرونی، ورودی بدون فضای رابط هشتی، مستقیماً به دهلیزی گشوده میشود که درگاه تمامی عناصر فضایی اندرون به آن باز میشوند. کانون اندرون، یک پنجدری زیباست؛ دو گوشواره در سمتهای شمال و جنوب دارد. تنها نظرگاه مهم و مستقیم به باغ و آبگیر عمارت همین پنجدری است. بخش خدماتی و تأسیساتی در جنوبشرق کالبد کوشک قرار دارند؛ شامل آشپزخانهای در میان و آبریزگاه و حمام در دو سمت است و از طریق دهلیزی از بخش بیرونی جدا شده است. علیرغم ساختار درونگرای عمارت، در تمامی جبههها، بازشوهای متعددی به باغ و فضای سبز دارد تا همزمان چشمانداز آن نیز مورد استفاده قرار گیرد.
· رواق عتیق
رواق عتیق مکانی برای نمایش جلوههای بصری و کاربردی نور و روشنایی در قالب اشیاء باستانیست. این اشیاء که به ادوار پیش از تاریخ و تاریخی فرهنگهای مناطق مختلف کشور تعلق دارند شامل ظروف سفالی، پیهسوزهای سفالی، فانوس سفالی، آینههای برنزی و سکههای تاریخی هستند. ظروف سفالی پیش از تاریخ، تاریخی و اسلامی، پیهسوزها و فانوسهای سفالی تاریخی و اسلامی، آینههای برنزی هزارهی نخست پیش از میلاد، سکههای تاریخی شاهان پارس، اشکانی و ساسانی نمونه هایی از آثار فاخر به نمایش درآمده در این رواق هستند.
نمادشناسی ظروف سفالی نشانگر طرحهای مختلفی از خورشید و یا آب به عنوان بازتابدهندهی نور است. قدیمترین اشیاء حاضر در این رواق دو کاسهی سفالی مربوط به فرهنگهای دورهی مسسنگی با قدمتی نزدیک به ۶هزار سال است. خطوط مواجی که نمادی از موجآب یا رودخانهی مواج هستند در داخل این کاسهها تصویرپردازی شده است.
· رواق خمسه
در رواق خمسه با پنج دری چشم نواز و چشم انداز زیبایی رو به حیاط، سیر تکاملی از ابزارآلات روشنایی دوران اسلامی، ظروف و تزئینات وابسته به معماری با نقش خورشید و آرایه و مدالیون هایی با طرح خورشید در معرض نمایش قرار گرفته است. آینه هایی با جنبه آیینی با قاب های چوبی، نقره کاری و پاپیه ماشه زینت بخش دیوار های رواق می باشند که با گچبری و آینه کاری سقف ترکیبی معما گونه را ایجاد کرده است. سیر تکامل ابزار آلات روشنایی در این رواق از پیه سوز های درون ویترین شروع و پایه شمع های سفالی و فلزی قرون میانه اسلامی در ویترین مرکزی ادامه می یابد. با اکتشاف نفت، چراغ های نفتی و فتیله ای به وجود می آید که نمونه های اولیه و فاخر آن در اروپا به خصوص کشورهای فرانسه و چک ساخته می شود و نمونه هایی از این چراغ ها در ویترین مرکزی رواق خمسه به نمایش گذاشته شده است.
آینه های نصب شده روی دیوار این رواق، نمونه آینه های شیشه ای دوره قاجار را شامل می شود که قاب های آن نقره کاری و قلمزنی شده با کتیبه هایی با مضمون اسامی اعظم پروردگار و آیات قرآن و ادعیه می باشد. همچنین قاب های چوبی با نقوش گل و مرغ و کتیبه هایی با مضمون اشعار فارسی می باشد.
· رواق افرنگ
رواق افرنگ شکوهی از آینه و شمعدان های اروپایی و فرنگی را به نمایش میگذارد.شباهت طرح ها و سبک های آثار این رواق با گچبری و معماری بنای موزه، نشان دهنده تلفیق استادانه هنر معماری و گچبری ایرانی- اروپایی است. جعبه های درخشان و گرانبهایی از جنس طلا و مینا کاری شده در ویترین مرکزی این رواق، چشم هر بازدید کننده ای را به خود جلب میکند. در این میان جعبه دخانیاتی از جنس طلا منتسب به ویلیام چهارم پادشاه انگلستان در قرن نوزدهم میلادی به نمایش گذاشته شده که مزین به 157 قطعه الماس تراش old European cut می باشد.
· رواق نور
رواقی که مشاهده میکنید، رواق نور نام دارد که به لحاظ ماهیت، متفاوت از رواقهای پیشین است. همانگونه که مشاهده کردید در رواقهای گذشته سیر تاریخی آثار و اشیای مربوط به نور ، روشنایی و نور افزایی در گذر زمان، از دوران باستان تا معاصر به نمایش درآمده است. علیرغم تفاوت در ساختار این آثار ، میتوان گفت همهی آنها دارای ویژگیهای مشترکی هستند از این نظر که نورشان فانی بوده و تنها میتوانند انسان را در تاریکیهای دنیای طبیعی هدایت کنند اما در رواق نور از نوری معنوی، صحبت میشود که فناناپذیر و کامل است و انسان را نیز به کمال میرساند و آن نور هدایت الهی است. آثاری که در رواق نور به نمایش درآمده، نظیر، پردههای خانه خدا ، آینهی مزین به نام الله و پنج تن آل عبا ، تابلو نقاشی با موضوع حادثهی کربلا و... نماد و جلوههای از نور یاد شده میباشند.
· راهرو شمال- جنوب
در انتهای این راهرو شما ابتدا آثاری مربوط به قرن نوزدهم فرانسه را مشاهده میکنید از جمله آینهای ایستاده که قاب آن دارای روکش طلا میباشد و در دو طرف آن دو دیوارکوب- شمعدان سه شعله نصب شده است . همچنین دو مجسمه برنزی که نماد الههی روز و روشنایی میباشند زینت بخش این قسمت از موزه هستند.
در ادامه و در قسمت چپ راهرو بخشی را مشاهده میفرمایید که به تاریخ علم نورشناخت اختصاص یافته است. در این بخش تالیفات و دستاوردهای علمی دانشمندان مسلمان و ایرانی نظیر، ابنهیثم و کمالالدین فارسی در علم نورشناخت معرفی شده و در ادامه از یافتهها و ابداعات دانشمندان اروپایی همچون نیوتن در زمینه نورشناسی بحث شده است.
در سمت راست راهرو نیز کاربرد نور در علم باستان شناسی به منظور دستیابی به دادههاسی نوین ، توضیح داده شده است.
· شیشه باکارا
در سال ۱۷۶۴ میلادی، لوئی پانزدهم، پادشاه فرانسه مجوز راهاندازی یک کارگاه شیشهگری در روستای باکارا در لورین در شرق فرانسه را برای شخصی به نام لوئیـ ژوزف لاوال مونتورنسی (۱۸۰۲ـ۱۷۱۰م.) صادر کرد. در سال 1816 میلادی امه گابریل آتریگ صاحب کارگاه شیشهگری دیگری به نام وونچ، شرکت لوستر باکارا فرانسه را خرید و بیدرنگ روی تنور کریستال جدید برای تولید شیشههای با کیفیت بالا جهت مصارف خانگی سرمایهگذاری کرد. تا آن هنگام، کارگاههای شیشهگری عمدتاً جام، پنجره، آینه و ظروف پایهدار تولید میکردند. در سال ۱۸۲۲ میلادی، مجدداً کارگاه شیشهگری به فروش رسید و این بار صاحبان جدید کسبوکار (کمپنی دِکریستالری) باکارا را راهاندازی کرد، و این در حالی بود که تا سال ۱۸۴۳ میلادی وونچ بهعنوان بخشی از نام تشکیلات باقی ماند. در سال ۱۸۳۲ میلادی لوئی هجدهم، پادشاه وقت فرانسه، سفارش مجموعهای از ظروف پایهدار را داد. از آن به بعد، باکارا کار ساخت ظروف پایهدار را برای چارلز پنجم، لوئی فیلیپ، ناپلئون سوم و رؤسای جمهور فرانسه انجام داد. لوستر باکارا بهزودی تبدیل به پیشرفتهترین و بهترین برند شیشهگری در تمام کشور فرانسه شد و کارهای دستساز در حکاکی، برش، قلمزنی برتری یافتند. در سال ۱۸۳۸ میلادی فرانسوا اوژن دُفرانس به کارخانه پیوست. وی شیشه مات (اپالین) را به تولید افزود و بلور کریستال را در میان محصولات خود قرار داد. در نمایشگاه 1855 در پاریس، لوستر باکارا موفق شد برای نمایش شمعدان به ارتفاع ۱۷ فوت (510 سانتیمتر) که 160 شمع بر روی آن تعبیه شده بود و یک فواره کریستالی به ارتفاع ۲۳ فوت (690 سانتیمتر) مدال طلا را به دست آورد.
در دوره امپراتوری ناپلئون سوم تا پایان حکومت وی در سال 1867 میلادی، واردات از کشور ژاپن به فرانسه تأثیر فراوانی بر کارهای باکارا داشت. در همین زمان این کارخانه بزرگترین لوستر خود را به سفارش خاندان عثمانی ساخت و این سرآغازی بر سفارشهای دربارهای شرقی به این کارخانه بوده است. در ایران نیز در دوره قاجار بهویژه در دوره سلطنت ناصرالدینشاه بهواسطه سفر درباریان به اروپا ظروف و چلچراغهای اروپایی ساخت کارخانه باکارا به ایران وارد شد. درباریان و طبقه اشراف ایرانی علاقه بسیاری نسبت به جارها، لوسترها، چلچراغها و شمعدانهای باکارا نشان میدادند. برخی از آنها به کارخانه سفارش میدادند تا ظروف و لالهها را با تمثال شاه و شاهزادگان قاجار و یا شیر و خورشید و طرحهای بتهجقه ایرانی تزیین کنند و در این میان برخی از این ظروف در ایران مرصع یا نقاشی میشدند.
· رواق مشکات:
پس از گذر از فضای اندرونی این کوشک، رواق مشکات با تزیینات منحصر به فرد آینهکاری در پایه گنبد و طاقچهها و با به نمایش گذاشتن آثاری مانند آینهها، سنبلدانها، چراغهای نفتی، لاسترها و چهل چراغ (لوستر) باکارا سفری در زمان به قرن 19 میلادی است. آینههای سنگی-جیوهای مجلل به سبک رایج در دوره ناپلئون سوم با قابهای چوبی مزین به تزئینات گچی طلا چسبان شده که دارای نشانهای خانوادگی و سلطنتی سفری در زمان برای آشنایی با برخی از اشیا تولید کننده نور، درخشنده و آینهها و شیوه زندگی اشرافی اروپایی به ویژه فرانسوی و تاثیر آن بر اسباب اثاثیه دربار قاجاری ایران است.
سنبلدان تک لاله سنبلدان کریستال ساخت کارگاه باکارا (Baccarat) کشور فرانسه در قرن نوزدهم میلادی است، پایه برنز اورمولو دوبل پتین آمپیر ناپلئون سومی با نقوش کره و اژدهای اساطیری بال دار که بر روی یک صدف قرار گرفته و دو کوپید برنزی به رنگ سیاه در جلویشان قرار گرفته است، ، معروف به طرح آمپیر آمریکایی) این نوع طراحی سفارش دوران ریاست جمهوری جورج واشنگتن و بنجامین فرانکلین به کشور فرانسه بود(
· ب) رواق مخمل:
رواق مخمل که در بخش میانی کوشک قرار دارد. سمت غربی دیوارها از جنس مخمل سبز رنگ و در دیوارههای شرقی با پنجرههای شیشه رنگی که در قابهای با نمای سنگ مرمر و سقف که در چهار گوشه دارای آینه کاری و در مرکز سقف نیز پنجره گره چینی شده با قطعات شیشه رنگی فضایی منحصر به فرد را ایجاد کرده است. در این رواق یک جفت شمعدان نقره مربوط به قرن 20 میلادی در دو طرف یک آینه کنسولی فاخر مربوط به قرن 19 فرانسوی با تزیینات متنوع که شامل قلمکاری، میناکاری و خاتمکاری به سبک اروپایی است، قرار گرفتهاند.
آئینه روی کنسول با طرح نسترپیس، برنز روکش نقره( سیلور پلیت ) قلمکاری دستی و میناکاری، ساخت فرانسه سبک تلفیقی آمپیر و روکوکو است. مینای هفت رنگ ابریشم رخ گلها و پرندگان طرح عثمانی، و بالای پایههای آینه مجسمه پرندگان ریختهگری شده قرار دارد و که در زیرشان پلاکهای میناکاری شده که در مرکزشان قطعات Marquetry که تکنیکی مشابه خاتمکاری است، کار شده است. این اثر ساخت دوران ناپلئون سوم حدود دهه 1850 میلادی و احتمال اهدایی بوده و آئینه میانی از نوع سنگی جیوهای است. تزیینات این آینه اثر لوئی کنستانت سوین( LOUIS-CONSTANT- SEVIN ) میناکار بزرگ قرن نوزدهم فرانسه. صفحه پشت و صفحه زیر آینه با ورقه نقرهای سیلورپلیت قلمکاری مزین و مصور شده است.
· رواق منظر
در این رواق به نفش و تاثیر نور در معماری ایرانی می پردازیم. از گذشته معماران ایرانی با توجه به اقلیم و شرایط جغرافیایی و آب و هوایی نمونه های مختلفی از آرایه های معماری را در فضاهای مختلف استفاده می کردهاند. که اٌرسیها و پنجره های و نورگیرهایی که به نمایش درآمده اند از این قبیل آرایهها هستند. اٌرسی مربوط به شهر یزد که با گره چینی و آینه کاری یا ظرافت و هنر ایرانی را که با طرح های محرابی در درک ها تزیین شده است. همچنین نمونه ای دیگر از ارسی که مربوط به بخش های مرکزی ایران هست را که تلفیقی از هنر آینه کاری، گره چینی و استفاده از شیشه های رنگی و فلزگری می باشد. این نمونه پنجرهها و در ها بر خلاف روال عادی به سمت بالا و به صورت کشویی باز می شوند. استفاده از شیشههای رنگی در نمونههای پنجره و نورگیر و ارسی دلایلی متعددی داشته از قبیل حفظ محرمیت و حریم خانواده که بسیار برای ایرانیان مهم می باشد. جلوگیری از حضور حشرات موذی و همچنین کنترل نور ورودی به خانه از دیگر مزایای استفاده از شیشه های رنگی میباشد. نمونه های از پنجره های گره چینی و همچنین یک نیم درک ارسی که تلفیقی از گره چینی و شیشه های رنگی و مطلاکاری را مشاهده میفرمایید. این رواق با نیم گنبدی که تلفیقی از آینه کاری و گچبری می باشد تزیین شده است. یک جار زمینی با قابلیت تبدیل به لوستر که با کریستال های دو پوست و ساخت کارخانه باکارا فرانسه در این رواق به نمایش درآمده است.
· رواق آینه
این رواق به دلیل نمایش قاب آینه های لاکی ، رواق آینه نامگذاری شده است. در ابتدا شما قاب آینه هایی لاکی را مشاهده می کنید که با نقش و نگارهای سنتی ایرانی تزیین شده است. قاب آینه و شمعدانی را مربوط به دوره قاجار که تلفیقی از چوپ و پاییه ماشه همراه نگارگری ایرانی را مشاهده می می کنید. همچنین نفاشی پشت آینه که مربوط به زرتشتیان می باشد و در مرکز آن آشو زرتشت همراه با دعایی از خرده اوستا تزیین شده است بر روی دیوار به نمایش درآمده است. در این رواق یک جار سقفی با کریستال های دوپوست مربوط به قرن نوزدهم میلادی ساخت کارخانه باکارا فرانسه در بالای سر خود مشاهده می کنید.
· رواق آبگون
این رواق بخشی بیرونی و ضلع شرقی این عمارت است که دارای فضایی تشریفاتی همراه با آرایه معماری و تزیینات بسیاری می باشد. گنبد کلاه فرهنگی که بروی یک چهار صفه ایحاد شده است زیبایی دو چندانی را به رواق و بنا بخشیده است.گچبری های این رواق تلفیقی از هنر اروپایی و ایرانی است که با نقوش گیاهی و اسلیمی که برگرفته از ترنجها، لچک ها و یرگ نخلی و طرح امپرین و از نظر میزان برجستگی و تکنیک گچبری های برجسته شیر و شکری و برهسته هستند.
ماچند نوع جار داریم زمینی رومیزی و سقفی که اکثرا دست ساز وکار کشور فرانسه وکمپانی باکارا می باشند. لوستر مربوط به قرن 19 میلادی که دارای 48 شاخه و 700 قطعه و از نمونه های کمیاب این لوستر از کارخانه باکارا فرانسه هستند.



